Ngā nama me ngā āwhina mō te hunga whai moni iti

He aratohu motuhake a Creditpauvre.com mō te hunga whai moni whiwhi iti: te hunga e whiwhi ana i te penihana tautoko a te kāwanatanga, te hunga kore mahi, te hunga mahi wā-poto, ngā kaumātua he iti te penihana, ngā mātua takitahi, me ngā ākonga e tatau ana i ia tāra. Ka tae mai he pire ohorere, ka pakaru te mīhini horoi kākahu, ka tōmuri rānei te rēti, ehara i te mea ko te pātai anake ko “Ka taea e au te nama i hea?” engari “He aha te āwhina ka whiwhi au i mua i taku uru ki te nama?”.

Kāore tēnei paetukutuku e tuku moni taurewa, kāore e hono i tētahi ki tētahi kaituku nama, kāore hoki e whiwhi utu i āu mahi. Ka whakamārama noa he aha ngā mea e wātea ana, e hia te utu, ā, ko ēhea ngā mahanga me karo, kia mōhio ai koe i mua i tō whakatau.

Te nama i te wā he iti te moni whiwhi: he aha e taea ana

Ki te iti tō moni whiwhi, he maha ngā pēke ka whakakāhore i te nama whaiaro, nā te mea ka iti rawa te moni e toe ana hei oranga i muri i te utu. Ehara tēnei i te mutunga, engari me āta whakaaro i mua i te tango i tētahi nama hou.

• Ngā uniana nama (credit unions): he rōpū mahi tahi nā ō rātou mema, ā, i ētahi wā ka ngāwari ake rātou ki ngā nama iti.
• Ngā nama kore huamoni: he rōpū atawhai i Aotearoa e tuku ana i ngā nama iti kore huamoni, he tautoko anō hoki ki te whakarite tahua, mō ngā mea tino hiahiatia pērā i te whiringa taputapu, te waka rānei.

Ngā āwhina me tono i mua i te nama

Kāore e utu anō te āwhina; me utu anō te nama. I mua i tō hainatanga, tirohia ngā āwhina katoa e wātea ana. Ka taea e Te Hiranga Tangata (Work and Income) te tuku karāti matea motuhake mō ngā utu ohorere tino hiahiatia, pērā i te kai, te pire hiko, te rongoā rānei, ā, i ētahi wā ka taea te tono kia utua wawetia tētahi wāhanga o tō penihana. Ka āwhina anō ngā pātaka kai, ngā rōpū hāhi me ngā rōpū hapori. Ka tuku a MoneyTalks me ngā kaiārahi pūtea (financial mentors) i ngā tohutohu kore utu, matatapu hoki.

I mua i tētahi hui, whakaritea:

• ō pūrongo pēke hou;
• he tohu o tō moni whiwhi (penihana, utu mahi, penihana kaumātua);
• te pire, te utu tātai, te reta whakatūpato rānei;
• he rārangi o ō utu pūmau me ō nama o nāianei.

Mō ngā take ohotata, pānuitia tā mātou aratohu āwhina pūtea ohotata.

Whakatairitea te utu tūturu

Ko te tau tino nui ko te APR (te pāpātanga huamoni ā-tau), me ngā utu katoa e taea ai te nama. Whakatairitea ngā tuku e rua i runga i te APR me te moni katoa ka utua e koe. I Aotearoa, ka tiakina ngā kiritaki e te ture nama kaihoko, ā, ka aroturukihia ngā kaituku nama e te Commerce Commission. Ki te kore tētahi e whakaatu i te APR me te utu katoa, kaua e whakawhirinaki.

Ngā mōrearea me mōhio

Ko ngā nama utu nui mō te wā poto (payday loans) me ngā kāri nama, he ngāwari ki te tango, engari he nui te utu, ā, ka roa te nama. Ki te tango nama hei utu i tētahi atu nama, ka tere taka ki te rua o te nama. Ka tuhia ō nama me ō utu tōmuri ki ō pūrongo nama (credit report), ā, ka uaua ake te whiwhi nama ā muri ake nei.

Mehemea kua taumaha kē ō nama, ehara te nama hou i te rongoā. Kōrero tuatahi ki tētahi kaiārahi pūtea kore utu, ki Te Hiranga Tangata hoki, i mua i te whakatau.

Ngā tinihanga nama teka

Ka whāia te hunga he iti te tahua e te hunga tinihanga. Kia tūpato mehemea:

• ka tonoa koe kia utu i tētahi utu i mua i te whiwhinga moni;
• ka tae mai te tuku mā te pāpāho pāpori, mā WhatsApp, mā tētahi tangata rānei “e tuku nama ana ki te katoa”;
• ka kīia ka tino whakaaetia te nama, ahakoa kāore he moni whiwhi;
• ka tonoa ō taipitopito kāri, ō kupuhipa, ō waehere PIN rānei.

Ā mātou whārangi i te reo Māori

I tuhia tēnei wāhanga mō ngā kaipānui whai moni whiwhi iti i Aotearoa:

• Āwhina pūtea ohotata — Aotearoa: ngā karāti a Te Hiranga Tangata, ngā pātaka kai, ngā rōpū hapori me ngā tohutohu pūtea kore utu.

Kotahi tonu te raupapa: ko ngā āwhina i te tuatahi, ka whai ko te tahua, ā, ko te nama ki te mutunga, mehemea anake ka taea te utu.