Ka pā ohorere mai te raru moni – kua ngaro te mahi, kua tōmuri te utu penihana, kua pakaru te waka, kua tae mai he pire nui mō te hiko. Mō te tangata whai moni iti, ka tere te huri o te whakaaro ki te taurewa tere. Engari i Aotearoa, he maha ngā āwhina e wātea ana i mua i te tono taurewa, ā, ko ētahi kāore e utua anō.
Kei tēnei whārangi ngā wāhi hei toro atu i roto i ngā rā torutoru, ngā tuhinga me whakarite, me ngā tohu e mōhio ai koe ki te hunga tinihanga. Kāore mātou e tuku taurewa, kāore hoki mātou he takawaenga.
Te Hiranga Tangata: Work and Income
Ko Work and Income te wāhi tuatahi mō te āwhina pūtea ohotata. Ehara i te mea mō te hunga e whiwhi ana i te penihana anake – ka taea hoki e te hunga whai mahi utu iti te tono āwhina. Anei ētahi momo āwhina:
- Hardship assistance / Special Needs Grant – he tahua mō ngā hiahia ohotata pērā i te kai, i te rongoā, i te hiko rānei;
- Advance Payment of Benefit – he utu wawe i tō penihana, ka whakahokia mā ngā utu iti i muri mai;
- Recoverable Assistance Payment – mō te hunga kāore e whiwhi penihana engari he iti tō rātou moni whiwhi;
- Accommodation Supplement me Temporary Additional Support – hei āwhina i ngā utu noho whare me ngā utu o ia rā.
Kāore mātou e whakaatu i ngā moni me ngā paepae, nā te mea ka huri haere. Waea atu ki Work and Income, tirohia rānei te paetukutuku MyMSD, ā, kōrerotia te āhua o tō raru. Mēnā he ohotata, kīa wawe – mā tēnā e tere ake ai te whakatau.
Ngā utu kāore anō pea koe kia tono
He maha te hunga kāore e whiwhi i ngā utu e tika ana mō rātou, nā te kore mōhio. Tirohia:
- mēnā kua ngaro tō mahi, kua tono koe i te Jobseeker Support;
- mēnā he tamariki āu, kua whiwhi koe i ngā utu Working for Families mā Inland Revenue;
- mēnā he mātua takitahi koe, kua pātai koe mō te Sole Parent Support;
- mēnā he kaumātua koe, kua whiwhi koe i ngā āwhina katoa e tika ana mō koe i te taha o te NZ Super.
Mēnā kua tōmuri tētahi utu, waea atu ki te tari kia mōhio ai koe āhea tae mai ai. I ētahi wā, mā te waea kotahi e kore ai koe e taurewa.
Kai, kākahu me ngā mea matua
Ki te kore he moni mō te kai, ka āwhina ngā rōpū hapori. Kei te nuinga o ngā tāone ngā pātaka kai (foodbanks), ā, he nui te mahi a Te Ope Whakaora (Salvation Army) me ngā City Mission i ngā tāone nui. Ka āwhina anō ngā marae, ngā whare karakia me ngā rōpū hauora Māori i tō rohe. I te nuinga o te wā, ka hiahiatia he reta tono mai i tētahi kaimahi hapori, mai i Work and Income rānei – pātaia te pātaka kai.
Tohutohu pūtea utu-kore
Ki te taimaha ngā nama, kaua e huna i ngā reta. Ko MoneyTalks he ratonga waea utu-kore e tūhono ana i a koe ki ngā kaitohutohu pūtea (financial mentors) i tō rohe. Ka āwhina rātou ki te whakarite mahere pūtea, ki te kōrero ki ngā kaituku nama, ki te tono hoki i ngā āwhina e tika ana mō koe. He utu-kore, he matatapu hoki ēnei ratonga.
Ka taea hoki te tono kia whakaroa, kia wehewehe rānei ngā utu ki ngā kamupene hiko, waea, whare rānei. He maha ngā kamupene he kaupapa āwhina mō te hunga e raru ana.
Ngā taurewa kore-huamoni
Ki te kore e rawaka ngā āwhina, ka tuku ētahi rōpū hapori, pērā i a Good Shepherd NZ me ōna hoa, i ngā taurewa kore-huamoni, huamoni-iti rānei mō ngā mea matua pērā i te whiringa pouaka mātao, i te whakatika waka rānei. He mea āta tirotiro ēnei, ā, he tautoko mai i tētahi kaitohutohu. Ki te whakaaro koe ki tētahi taurewa noa, whakatauritea te huamoni ā-tau (interest rate) me ngā utu katoa, ā, kia mōhio koe ka taea e koe te utu i ia wiki.
Ngā mea hei whakarite
- tō tuhinga tuakiri me tō nama IRD;
- he tauākī pēke o ngā wiki kua hipa;
- ngā pire, ngā reta nama rānei;
- he taunaki mō te ohotata (pire whakatika, reta tākuta, aha atu);
- tō nama pēke hei utunga.
Kia tūpato ki te hunga tinihanga
- Ka tonoa koe kia utu i tētahi utu i mua i te tuku moni – he tinihanga tēnā.
- Ka tukuna he tuku taurewa i ngā pae pāpori, i ngā karere tūmataiti rānei.
- Ka tonoa ō kupuhipa pēke, ō waehere whakaū rānei.
- Ka kī tētahi he kaimahi kāwanatanga ia, engari ka akiaki kia tere tō utu.
Kāore e hokona ngā āwhina a te kāwanatanga. Mō ētahi atu kōrero, hoki atu ki te whārangi matua.
Ngā taurewa me ngā āwhina hei whakataurite
- Good Shepherd NZ — Good Shepherd NZ: he pūtea taurewa kore huamoni mō ngā whānau iti te moni whiwhi.
- Work and Income — Work and Income: he tari kāwanatanga e tuku ana i ngā utu āwhina.
- Kiwibank — Kiwibank: he pēke e tuku ana i ngā taurewa whaiaro.
He rārangi ārahi o ngā whakahaere tūturu, kāore he hononga arumoni ki tēnei paetukutuku. Tirohia ngā raihana me ngā tikanga; kaua rawa e utu i ngā utu i mua.
